Mikserden hazneye boşalan beton, birkaç dakika sonra katlarca yukarıda ya da yüzlerce metre ötede uç hortumdan çıkar. Bu yolculuğu iki silindirin sırayla emip itmesi ve bunu yöneten bir valf sağlar. Pompanın sahadaki kullanımını, kurulumunu ve hangi işe uyduğunu sabit beton pompası sayfasında anlattık.
Sabit beton pompası nasıl çalışır?
Sabit beton pompası, betonu iki pompalama silindiri ve bunların önünde dönen bir S-valf ile sırayla boru hattına iten hidrolik bir makinedir. Mikser betonu pompanın haznesine boşaltır. Haznedeki karıştırıcı betonu hareket halinde tutar. Silindirlerden biri geri çekilirken haznedeki betonu emer, diğeri aynı anda ileri giderek içindeki betonu S-valf üzerinden boruya basar. Strok bitince S-valf diğer silindirin ağzına döner ve görevler yer değiştirir. Bu döngü durmadan tekrarlandığı için beton hatta ardışık itmelerle, neredeyse kesintisiz bir akış halinde ilerler. Döngünün hızı operatörün ayarladığı debiye göre değişir. Silindirleri hareket ettiren güç hidrolik sistemden gelir; hidrolik pompayı da dizel ya da elektrik motoru çevirir. Beton hattın sonundaki uç hortumdan döküm noktasına çıkar. Dökümden önce hat yağlama harcıyla kaplanır, döküm bitince de içinden sünger top geçirilerek temizlenir. Operatör bu süreçte basıncı, hazne seviyesini ve hortum ucundan gelen işaretleri izler; bir sorun sezdiğinde pompayı durdurup kısa bir geri emme yapabilir.
Hazneden boruya: betonun yolu
Beton önce ızgaradan geçerek hazneye düşer. Izgara iri taş parçalarının ve beton topaklarının içeri girmesini engeller. Haznede dönen karıştırıcı betonun çökmesini ve ayrışmasını önler, silindir ağızlarına doğru beslenmesini kolaylaştırır.
Hazneden çıkan beton S-valfe, oradan da çıkış ağzına ve boru hattına geçer. Hat çelik borular, dirsekler ve kelepçelerle kurulur, sonunda esnek uç hortum bulunur. Her parçanın görevini sabit beton pompasının parçaları yazısında tek tek anlattık.
Çift pistonlu sistem ve S-valf ne yapar?
Çift pistonlu sistem akışın kesilmemesini, S-valf de hangi silindirin boruya bağlı olduğunu sağlar. İki silindir tek başına çalışsaydı her emişte beton duracaktı. İkisi zıt fazda çalıştığı için biri emerken öteki basar.
S-valf, adını şeklinden alan kalın cidarlı bir boru parçasıdır. Bir ucu sabit olarak çıkış ağzına bağlıdır, diğer ucu iki silindir ağzı arasında gidip gelir. Basma yapan silindirin önüne geçer, emme yapan silindirin ağzını ise hazneye açık bırakır. Valfin her geçişinde kısa bir an akış zayıflar; uç hortumdaki hafif vuruntunun sebebi budur.
Pompalama silindirlerinin arkasında hidrolik silindirler vardır ve ikisinin arasında suyla dolu bir bölme bulunur. Bu su pistonları soğutur ve yağlar. Suyun bulanması, pistonlardan beton kaçtığını gösterir ve operatör bunu gözle kontrol eder.
Hidrolik basınç neden belirleyici?
Pompanın betonu ne kadar uzağa ve ne kadar yükseğe itebileceğini hidrolik basınç belirler. Hat uzadıkça, kat yükseldikçe ve dirsek sayısı arttıkça betonu itmek için gereken basınç da artar. Pompa bu ihtiyacı karşılayamıyorsa beton hatta yavaşlar ve tıkanma riski doğar.
Bazı pompalarda hidrolik devre iki modda çalışabilir: biri daha yüksek basınç ve daha düşük debi, diğeri daha yüksek debi ve daha düşük basınç verir. Hangi değerlerin elde edildiği makineden makineye değişir ve üretici kataloğunda yazar. Basınç ile mesafe arasındaki ilişkiyi sabit beton pompası kaç metre basar yazısında ayrıca ele aldık.
Betonun kendisi de bu hesabın parçasıdır. Kıvamı düşük ya da ince malzemesi eksik bir karışım aynı hatta çok daha fazla basınç ister. Bu konuyu slump ve pompa ilişkisi yazısında anlattık.
Motor: dizel ve elektrik
Hidrolik pompayı çeviren güç kaynağı dizel ya da elektrik motorudur. Dizel motor şantiyede elektrik bağlantısı aramaz, elektrik motoru ise yeterli güçte bir pano ister ama egzoz ve gürültü bakımından daha temizdir. İki türün farkını elektrikli mi, dizel mi yazısında karşılaştırdık.
Hat neden önce yağlama harcıyla hazırlanır?
Kuru çelik boru betonun içindeki harcı çeker ve cidara yapışan ince malzeme betonu kuru bırakır. Bu yüzden ilk beton hatta girmeden önce çimento ve sudan ya da çimento, kum ve sudan oluşan bir yağlama harcı pompalanır. Harç boru iç yüzeyini kaplar ve arkadan gelen betonun kaymasını sağlar.
Hattın ucundan çıkan ilk harç yapı elemanına dökülmez, ayrı bir yere alınır. Bu harç dayanım taşımaz ve kalıba girerse zayıf bir bölge oluşturur. Yağlama adımı atlandığında ilk mikserde tıkanma ihtimali belirgin biçimde artar; diğer sebepleri beton pompası hattı neden tıkanır yazısında bulabilirsiniz.
Döküm sonunda hat nasıl temizlenir?
Son mikser boşaldıktan sonra hattın içinde hâlâ beton vardır. Bu beton pompa ters çalıştırılarak hazneye geri emilir ya da hattın içinden sünger top geçirilerek dışarı itilir. Top, boru çapına uygun sıkı bir süngerdir ve arkasından su basılarak hat boyunca ilerletilir.
Suyla temizlik daha yavaş ama daha kontrollüdür. Hava ile temizlik de yapılır, fakat basınçlı havayla itilen top hattın sonundan hızla fırlar ve kelepçesi gevşek bir boru ayrılabilir. Bu yüzden hava kullanılırken hat ucunda kimse durmaz, uçta topu tutacak bir düzenek bulunur ve hattın tamamı önceden kontrol edilir. Temizlik sırasında güvenlik adımlarını iş güvenliği önlemleri yazısında topladık.
Temizlenmeyen hat ertesi gün kullanılamaz. Boru içinde sertleşen beton ancak sökülüp kırılarak çıkar.
Operatör neyi izler?
Operatör hidrolik basınç göstergesini sürekli takip eder. Basıncın normalden hızla yükselmesi hatta bir daralma ya da tıkanma başladığını gösterir. Bu durumda pompa durdurulur, kısa bir geri emme yapılır ve hattın neresinin zorlandığına bakılır.
Hazne seviyesi de dikkat ister. Beton silindir ağızlarının altına inerse pompa hava emer, hatta boşluk oluşur ve uç hortum sertçe savrulabilir. Operatör mikser şoförüyle bu yüzden sürekli iletişimdedir.
Uç hortumdaki ekip ise ne zaman durulacağını, ne zaman hızlanılacağını işaret ya da telsizle bildirir. Bunlara ek olarak yağ sıcaklığı, su bölmesinin durumu ve gelen betonun kıvamı da gün boyu gözden geçirilir. Kıvamı bozuk bir mikser hazneye alınmadan geri çevrilir.
Sık sorulanlar
Beton pompası çalışma prensibi nedir? İki pompalama silindiri zıt fazda çalışır. Biri hazneden beton emerken diğeri boruya basar, S-valf de basma yapan silindiri çıkış ağzına bağlar. Bu döngü hidrolik sistemle sürekli tekrarlanır.
S-valf arızalanırsa ne olur? Valf iki silindir arasında düzgün dönemezse akış kesilir ya da beton hazneye geri kaçar. Valf ve aşınma halkası bu yüzden düzenli kontrol edilen parçalardandır.
Yağlama harcı yapıya dökülebilir mi? Hayır. Hattan çıkan ilk harç ayrı bir yere alınır, çünkü dayanım taşımaz ve kalıba girerse zayıf bir bölge bırakır.
