Mikser şantiyeye geldi, beton beklenenden sert. Pompa zorlanıyor, uçtaki ekip "biraz su ver" diye sesleniyor. Bu sahne her şantiyede yaşanır ve sabit beton pompası ile uzun hatlarda çalışırken daha da sık karşımıza çıkar. Su eklemek o an işi kolaylaştırır ama bedeli betonun kendisinde kalır. Bu yazı kıvam kaybı anında neyin doğru olduğunu anlatıyor.
Şantiyede betona su katılır mı?
Şantiyede betona kontrolsüz su eklemek doğru değildir. Eklenen her litre su, betonun su/çimento oranını yükseltir. Bu oran, betonun dayanımını ve uzun vadeli dayanıklılığını belirleyen en önemli etkendir. Oran yükseldikçe beton daha boşluklu sertleşir, dayanımı düşer, rötre çatlağı riski artar ve donatıyı koruyan kabuk zayıflar. Sonuçta proje sınıfında sipariş edilen beton, kâğıt üzerinde o sınıf olarak kalır ama yapıya daha zayıf bir beton girmiş olur. Kıvam kaybında düzeltme, santral sorumlusunun onayıyla ve genellikle akışkanlaştırıcı katkıyla yapılır. Katkı, su/çimento oranını değiştirmeden betona akıcılık kazandırır. Katkının türü ve miktarı karışıma göre değiştiği için bu kararı mikser şoförü ya da pompa ekibi değil, santral verir. Su eklemek o an pompayı rahatlatsa da ayrışma yüzünden hattı tıkayabilir. Pompalanamayacak kadar sertleşmiş beton ise kullanılmaz, durum tutanağa geçirilir ve numune alınır. Sıcak havada ya da uzun mesafede kıvam kaybını önlemenin en iyi yolu, sipariş aşamasında santralle katkı, kıvam ve mikser aralığını konuşmaktır.
Kıvam kaybı neden olur?
Beton, santralden çıktığı andan itibaren kıvam kaybetmeye başlar. Çimento suyla tepkimeye girer, su bir yandan da buharlaşır. Bu kayıp normaldir ve hesaba katılır. Sorun, kaybın beklenenden hızlı ya da uzun olmasıdır.
Üç neden öne çıkar:
- Bekleme. Mikserin şantiyede sıra beklemesi, pompanın kurulumunun uzaması ya da dökümün başka bir sebeple durması.
- Sıcaklık. Sıcak havada tepkime hızlanır, buharlaşma artar. Bunu sıcak havada beton dökümü yazısında ayrıca anlattık.
- Mesafe ve trafik. Santral ile şantiye arasındaki yol uzadıkça beton mikserde daha uzun süre kalır.
Kıvam kaybını sahada fark etmenin en basit yolu, mikserden ilk dökülen betona bakmaktır. Beton olukta akmak yerine yığılıyor, hazneye düşerken kopuyor ya da pompa her itişte zorlanıyorsa kıvam beklenenin altındadır. Şüphe varsa çökme deneyi yapılır ve sonuç siparişteki değerle karşılaştırılır.
Kıvamın ölçülmesi ve pompaya etkisi ise beton kıvamı ve slump yazısının konusu.
Su eklemek neden dayanımı düşürür?
Çimentonun tepkimesi için gereken su sınırlıdır. Fazla su tepkimeye girmez, betonun içinde kalır ve zamanla buharlaşarak geride küçük boşluklar bırakır. Bu boşluklar betonun hem taşıma gücünü hem de suya ve tuza karşı direncini azaltır.
| Konu | Katkıyla düzeltme | Kontrolsüz su |
|---|---|---|
| Su/çimento oranı | Değişmez | Yükselir |
| Dayanım | Proje sınıfında kalır | Düşer |
| Ayrışma riski | Düşük | Artar |
| Rötre çatlağı | Değişmez | Artar |
| Kayıt ve sorumluluk | Santral onaylı | Belirsiz |
Fazla su betonu pompada da rahatlatmaz. Sulu beton ayrışır, harç öne kaçar ve iri agrega hatta takılır. Yani kıvamı düzeltmek için katılan su, tıkanmanın nedeni olabilir. Bunu beton pompası hattı neden tıkanır yazısında anlattık.
Kıvam kaybında doğru yol nedir?
Kıvam kaybı fark edildiğinde sıra genellikle şöyledir:
- Pompa operatörü ya da şantiye şefi betonun pompalanabilir olup olmadığını değerlendirir.
- Şantiye şefi santrali arar ve durumu, mikser numarası ve saatle birlikte bildirir.
- Santral sorumlusu, karışıma uygun bir katkı eklenip eklenmeyeceğine ve ne kadar ekleneceğine karar verir.
- Katkı eklenirse tambur yeterli süre döndürülür ve kıvam yeniden kontrol edilir.
- Yapılan işlem irsaliyeye ya da tutanağa yazılır.
Bu düzende karar santralde, uygulama sahadadır. Mikser şoförünün ya da pompa ekibinin kendi başına su eklemesi bu zinciri bozar.
Pompa operatörü bu süreçte ne yapar?
Operatör betonu ilk gören kişilerden biridir. Hazneye düşen betonun akışından, pompanın basıncından ve hattın davranışından kıvamın değiştiğini çoğu zaman ölçümden önce anlar. Bu gözlemi şantiye şefine bildirmek onun işidir.
Operatörün yapmaması gereken ise karara ortak olmaktır. Su ya da katkı eklenmesi talebi operatörden gelmez, operatör de mikser şoförüne bu yönde bir şey söylemez. Görevi, betonun pompalanıp pompalanamayacağını dürüstçe söylemek ve hattı korumaktır.
Pompaya uygun olmayan beton ne yapılır?
Bazen beton katkıyla da kurtarılamayacak kadar sertleşmiştir. Bu beton pompaya verilirse hattı tıkar. Elle yerleştirilirse doğru sıkışmaz ve boşluklu bir eleman çıkar.
Böyle bir betonun kullanılmaması şantiye şefinin hakkıdır. Mikser geri gönderilir, santrale bilgi verilir ve yerine yeni beton istenir. Bu karar dökümü bir süre durdurur. Geniş tabliye betonu dökümlerinde bu bekleme soğuk derz riskini de beraberinde getirdiği için, karar hızlı verilmelidir.
Reddedilen betonun nereye gideceği ve bedelinin nasıl paylaşılacağı, santral ile yapı sahibi arasındaki anlaşmaya bağlıdır. Bu yüzden tutanak, karar anında ve tarafların önünde tutulur.
Sipariş aşamasında kıvam kaybı nasıl önlenir?
Kıvam kaybının çoğu, şantiyeye gelmeden önce konuşularak önlenir. Sipariş verilirken santrale şu bilgiler iletilir:
- Betonun pompayla döküleceği, hattın yaklaşık uzunluğu ve kot farkı.
- Santral ile şantiye arasındaki yol ve döküm saatindeki muhtemel trafik.
- Havanın sıcak ya da soğuk olacağı ve döküm saatinin günün hangi bölümüne denk geleceği.
- Dökümün ne kadar süreceği ve mikserlerin hangi aralıkla gelmesi gerektiği.
Bu bilgilerle santral, karışıma uygun katkıyı ve kıvamı baştan ayarlayabilir. Sıcak havada sabah erken saatte başlamak, uzun mesafede ise mikser aralığını sıkı tutmak kıvam kaybını belirgin biçimde azaltır. Sahadaki çözüm, sipariş masasındaki hazırlığın yerini tutmaz.
Tutanak ve numune neden önemli?
Kıvam kaybı ya da beton reddi yaşandığında sonradan "kim, ne zaman, neye karar verdi" sorusu mutlaka sorulur. Bunun cevabı yazılı kayıttadır.
- Tutanak. Mikser numarası, varış saati, ölçülen kıvam, verilen karar ve tarafların imzası.
- Numune. Dökülen betondan, şantiyede usulüne uygun alınmış numune. Dayanım tartışması olursa sonucu numune belirler.
- İrsaliye. Santralin betonu ne zaman yüklediği irsaliyede yazar. Bekleme süresinin hesabı buradan yapılır.
Kocaeli gibi santral ile şantiye arasındaki yolun uzayabildiği bölgelerde bu kayıtlar daha da önem kazanır.
Sık sorulanlar
Mikserciye "biraz su ver" demek neden sorun? Eklenen suyun miktarı ölçülmez ve kayda geçmez. Betonun su/çimento oranı yükselir, dayanım düşer ve bunun sorumluluğu belirsizleşir.
Kıvamı düşük beton pompalanır mı? Sınırda kalan beton, santral onaylı katkıyla düzeltildikten sonra pompalanabilir. Çok sertleşmiş beton pompaya verilmez, çünkü hattı tıkar.
Beton geri gönderilebilir mi? Evet. Şantiye şefi, şartnameye uymayan betonu kabul etmeyebilir. Durum tutanakla kayda geçirilir ve santrale bildirilir.
